DÎVÂNU LÜGÂTİ’T-TÜRK’TE
BELİRLİ VE BELİRSİZ NESNE YAPILARI *
Doç. Dr. Erdoğan BOZ **

ÖZET
Bu makalede, Dîvânu Lügâti’t-Türk’ten (DLT) derlenmiş manzum parçalar esas alınacaktır. Bahsedilen metinlerde geçen belirli ve belirsiz nesne yapıları üzerinde durulacaktır. Son yıllarda hem Türkiye Türkçesi hem de tarihsel ve çağdaş lehçelerimizin sözdizimi üzerine bir çok araştırma yapılmıştır. Sözdiziminin en çok tartışılan konularından biri de “nesne”dir.
Anahtar Kelimeler: Gramer, Türkiye Türkçesi, nesne

STRUCTURE OF DETERMİNED AND UNDETERMİNED OBJECT IN DÎVÂNU LÜGÂTİ’T-TÜRK
ABSTRACT
In this article, it is based on piece of written in verses (manzum) from Dîvanu Lügâti’t-Türk(DLT) texts that mentioned in the article determined and undetermined subject’s structures will search. Last decade a lot of studies were investigated on not only Turkiye Turkish but also historical and contemporary dialects(polishes)’s syntax. One of the most discussion matter is “subject”.

Giriş
Bu makalede, Dîvânu Lügâti’t-Türk’ten (DLT) derlenmiş manzum parçalar[1] esas alınarak söz konusu metinlerde geçen belirli ve belirsiz nesne yapıları üzerinde durulacaktır.[2]

Son yıllarda hem Türkiye Türkçesi hem de tarihsel ve çağdaş lehçelerimizin sözdizimi üzerine bir çok araştırma yapılmıştır. Sözdiziminin en çok tartışılan konularından biri de “nesne”dir. Bu araştırmalarda çeşitli nesne yapıları en geniş şekilde incelenmiş ayrıca hem tarihsel hem de çağdaş lehçeler arasındaki denklik ve ayrılıklar üzerinde durulmuştur.

Bir tümce öğesi olan nesnenin, eylem-tümleç ilişkisine bağlı olarak kimi durumlarda biçimsel bir biçimbirim aldığını kimi durumlarda da almadığını biliyoruz. Türkiye Türkçesinde nesnenin belirliliğini ortaya koyan bu biçimbirimler sınırlı olmasına karşın tarihsel lehçelerimizde çeşitlilik göze çarpmaktadır.

Söz konusu çeşitliliğin en yaygın olarak görüldüğü devrelerden biri de Karahanlı Türkçesidir. Biz dikkatimizi çeken bu çeşitliliği, dönemin en çaplı eseri olan DLT üzerinde araştırmak istedik.

Bunun için öncelikle DLT’de geçen manzum parçaları fişledik, sonra bu fişleri belirli ve belirsiz nesne yapılarına göre önce ikiye ayırdık ardından bu yapıları oluşturan sözcük ve biçimbirimlere göre yeniden tasnif ettik. Sonuç bölümünde ise elde ettiğimiz verileri bir tablo halinde sunarak değerlendirmeye çalıştık.

1. Belirli Nesne Yapıları
Geleneksel dilbilgisine göre herhangi bir biçimsel biçimbirim almış nesne öğesi belirli nesne olarak kabul edilir. Türkiye Türkçesinde bu biçimbirim +{I}’dır. Ancak kimi tarihsel ve çağdaş lehçelerde bu biçimbirimlerin sayıca çokluğu dikkat çeker. Karahanlı Türkçesi'nde bu biçimbirimlerin sayısı dörttür. Biçimbirimlerden başka ad öbekleriyle de belirli nesne yapılabilmektedir. Yeri gelmişken burada gözden kaçırılmaması gereken bir noktaya dikkat çekmek gerekir. Söz konusu biçimbirimlerin işlevi nesne yapmak değil, nesneyi belirlemektir. Kimi dilcilerin kabul ettikleri gibi bu biçimbirimler, yükleme durum biçimbirimleri değildirler.

1.1. Adlar
1.1.1. Yalın Adlar
Yalın adlara getirilen biçimbirimler üç tanedir. Bunların sayısal dağılımı şöyledir; +{G} 29, +{nI} 19 ve +{I} 6’dır.

1.1.1.1. +{G}
Bilge ereig eögü tutup sözin işit (I-428)-(LXIV)
Oröulanıp yügsek tagıg oglak çatar (II-294)-(LII)
Yawlak yagıg katargan (II-74)-(II)
Koötı erig umduru (II-53)-(II)

1.1.1.2. +{nI}
Körüp süni aöıkladı (III-339)-(III)
Agır unı üçursâdım (III-247)-(XXI)
Katıg yânı kura kördüm (III-219)-(XXII)
Atgalır oknı azak (II-20)-(XXXVIII)

1.1.1.3. +{I}
Sıtgap tutar bileki (I-325)-(V)
Eren körüp başı tıgdı (II-83)-(X)
Bulun kılıp başı yârıp (I-399)-(X)
Köngli köyüp kânı kurup agzı açıp katgurar (II-188)-(XXXV)

1.1.2. İyelikli Adlar
İyelikli adlara getirilen biçimbirimler üç tanedir. Bunların sayısal dağılımı şöyledir; +{0} 80, +{I} 9 ve +{nI} 7’dir.

1.1.2.1. +{nI}
1.1.2.1.1. 1. Teklik Kişi
Altı Turumtayımnı (II-110)-(XIX)
Toögurmadı ıtımnı (II-177)-(XIX)
Todgurgalır atımnı (II-177)-(XIX)
Sürdi meni(n)g kutumnı (II-177)-(XIX)

1.1.2.1.2. 2. Teklik Kişi
Tawarıngnı saçmadıng (I-79)-(IX)
Agruk agır işingni adnakuga (III-67)-(LX)
Yawlak küdez tılı(n)gnı edgü sawıg tilengil (III-43)-(LXI)

1.1.2.2. +{I}
1.1.2.2.1. 1. Teklik Kişi
Sürdi meni(n)g koyumi (II-90)-(XIX)
Sattı meni(n)g âyımı (II-193)-(XIX)
Kizlep tutar tayımı (III-71)-(XIX)
Kaptı meni(n)g kayımı (III-80)-(XIX)

1.1.2.2.2. 3. Teklik Kişi
İştip ata anangnı(n)g sawlarını kadırma (I-508)-(LX)
Erdemini ögrenipen ışka süre (I-428)-(LXIV)
Uya kardaş oglını çınla bogar (I-86)-(LXXXIV)

1.1.2.3. +{Ø}
1.1.2.3.1. 1. Tekil Kişi
Yeklin bolup bardukı könglüm angar baglayu (III-309)-(XXXIII)
Mungum mening bilinge (III-359)-(XXXI)
Eligim arıg kırçatur ok başakı (II-328)-(XXV)
Tıngla sözüm külgüsüz (I-96)-(XLIV)

1.1.2.3.2. 2. Tekil Kişi
Boyda ulug bilge bolup bilging ulan (I-51)-(LVII)
Tutgıl konuk agırlık yaδsun çawıng boδunka (I-45)-(LIX)
Açrup özüng öşerip aδnagunı toδurma (III-67)-(LX)
Yayıng tapa titrü bakıp bögdeng bile (III-271)-(LXX)

1.1.2.3.3. 3. Tekil Kişi
Kimni kalı satgasâ küçin kewer (III-288)-(LXXXVIII)
Erdem yâsın kurıştı (II-97)-(XLII)
Bagrım başın emledi (III-84)-(XXVIII)
Basmıl sûsin komıttı (II-312)-(XII)

1.1.3. Ad Öbekleri
İkledi meni(n)g aδak körmeδip ogrı tuzak (I-380)-(XL)
Yardı mening yürek (III-33)-(XXX)

1.2. Adıllarda
1.2.1. Kişi Adılları
Kişi adıllarına getirilen biçimbirimler iki tanedir. Bunların sayısal dağılımı şöyledir; +{I} 31, +{nI} 1’dir.

1.2.1.1. +{I}
1.2.1.1.1. 1. Tekil kişi Adılı
Iδgıl meni tokışka yöwgil manga ulaga (III- 172)-(LXXVI)
Emdi meni kim tutar (I-125)-(VII)
Bunlar mini öles köz (I-60)-(XXVIII)
Bulnadı meni kadark (III-23)-(XXXVIII)

1.2.1.1.2. 2. Tekil Kişi Adılı
Yisün seni âr böri (I-79)-(IX)
Seni tiler üs böri (I-36)-(XV)
Ardı seni kız anı(n)g tal (I-142)-(XXXVI)

1.2.1.1.3. 3. Tekil Kişi
Adılı Kaδgı anı torgurup (I-486)-(I)
Anı yetip süngüledi (III-406)-(III)
Bilgeler anı yirer (I-419)-(LXVI)
Eδgermeδip koδsa anı ilni kunar (II-29)-(LXIX)

1.2.1.2. +nI
1.2.1.2.1. 1. Çokluk kişi Adılı Bizni kamug engitti (II-274)-(VII)

1.2.2. İşaret Adılları
İşaret adıllarına getirilen biçimbirimler bir tanedir.

1.2.2.1. +{nI}
Emdi munı alı ng (III-372)-(LI1)

1.2.3. Soru Adılları
Soru adıllarına getirilen biçimbirimler bir tanedir.

1.2.3.1. +{nI}
Kimni kalı satgasâ küçin kewer (III-288)-(LXXXVIII)

1.2.4. Belirsizlik Adılları
Belirsizlik adılları na getirilen biçimbirimler bir tanedir.

1.2.4.1. +{nI}
Yakın yaguk körmeδip nengni küδür (III-22)-(LXXXIV)

2. Belirsiz Nesne Yapıları
2.1. Adlar
2.1.1. +{0}
Öδlek yarag küzetti (II-234)-(I)
İşler üzüp keçürgen (I-522)-(II)
Uwut bolup töpü agdı (I-309)-(III)
Eδgermeδip ok atar (I-237)-(VII)

Sonuç
DLT’ten derlenmiş manzum parçaları tarayarak elde ettiğimiz belirli ve belirsiz nesnelerin toplam sayısı 305’tir. Bunların 187’i belirli, 118’i ise belirsiz nesnedir. Her iki grubun genel toplama göre oranları % 61.5’e % 35.5’tir. Belirli nesne yapan öbek ve biçimbirimlerin kendi içindeki sayı ve oranları da şöyledir.

İyelik öbeği; 82-% 43.5. Yalnızca iyelikli adlar ve adıllar.
+{I} biçimbirimi; 46-% 24.5. Daha çok kişi adılları üzerine az sayıda da iyelikli ve yalın adlar üzerine gelmiştir.
+{nI} biçimbirimi; 30- % 16.5. En çok yalın adlar üzerine, az sayıda iyelikli adlar ve adıllar üzerine gelmiştir.
+{G} biçimbirimi; 29-% 15.5. Yalnızca yalın adlar üzerine gelmiştir.
Yeri gelmişken burada gözden kaçırılmaması gereken bir noktaya dikkat çekmek gerekir. Söz konusu biçimbirimlerin işlevi nesne yapmak değil, nesneyi belirlemektir. Kimi dilcilerin kabul ettikleri gibi bu biçimbirimler, yükleme durumu biçimbirimleri değildirler.[3] Türkçede nesne durumu eksiz yapılır, diğer bir deyişle nesne olan ad veya iyelik öbeği yalın durumdadır. Ancak yalın durum veya eksizlik +{Ø}sıfır biçimbirimi ile işaretlenir. Aşağıdaki tabloya baktığımızda, +{Ø}sıfır biçimbiriminin belirsiz nesne yapan biçimbirimlerin sayı ve oranları da şöyledir.
+{Ø}sıfır biçimbirimi; 118-%100’dür. Yalnızca yalın adlar üzerine gelmiştir.
Bu sayısal verilerden çıkan sonuçlar üzerine şunlar söylenebilir

  1. Belirli nesne yapan bütün biçimbirimler adlarla kullanılmışlardır. Yalın adlar en çok +{G}(29) ardından +{nI}(19) ve +{I}(6) biçimbirimlerini almışlardır. İyelikli adlar ise en çok iyelik öbeği (79) ardından neredeyse eşit sayıda +{I}(9) ve +{nI}(8) biçimbirimlerini almışlardır. Ancak burada şunu belirtmekte yarar var. İyelikli adlarda belirliliği sağlayan iyelik yapısıdır. Sayıca az olan bu biçimbirimlerin kullanılışı ya bir örnekseme ya da bir kuvvetlendirme olarak görülebilir.
  2. Belirli nesne yapan öbek ve biçimbirimlerden yalnızca +{I}(31), +{nI}(3) ve iyelik öbeği (3) adıllarda kullanılmıştır. Kişi adıllarına genel olarak +{I}(31) biçimbirimi eklenirken diğer adıllar ise (soru, işaret ve dönüşlülük) +{nI}(2) biçimbirimi ve iyelik öbeği (3) ile kurulmuşlardır.
  3. Belirsiz nesne yapan biçimbirim, +{Ø} (118) sıfır biçimbirimdir. Yükleme durumu biçimbirimi eksiz olarak yapılır. Bu eksizlik, +{Ø}sıfır biçimbirimi ile gösterilir.
  4. DLT’te belirli nesne yapan biçimbirimlerin sayıca çokluğu tartışılabilir. Bunun için bir çok neden söylenebilir.
    4.1. DLT’ün çeşitli Türk boylarından derlenen malzemelerden oluştuğu hatırlanırsa çeşitliliğin önemli nedenlerinden birinin ağız ayrılıkları olduğu kabul edilebilir.
    4.2. +{I} biçimbiriminin /I/ < /G/ erimesi sonucu oluştuğu savları kanıtlanabilmiş değildir.[4]
    4.3. +{nI} biçimbiriminin adıllara eklenmiş +{I} biçimbiriminin hece bölünmesiyle (ben-i> be-ni, sen-i> se-ni, an-ı > a-nı ) ortaya çıktığı savları ise çok tartışmalıdır.
    4.4. Kimi araştırmacıların 3. teklik kişi iyelik üzerine gelerek belirtme işlevi gördüğünü kabul ettikleri +{n} biçimbiriminin, aslında eski bir iyelik kalıntısı olabileceği konusunda güçlü kanıtlar vardır.[5]
  5. Belirsiz nesnenin yalnızca adlarla yapıldığı adılların ise belirsiz nesne olarak kullanılmaya uygun olmadığı anlaşılıyor. Bunun nedeni adılların adları temsil eden sözcükler olmasıdır.
  6. Eski Türkçe’de belirli nesne yapan biçimbirimler; yalın adlarda +{G} ve çok az sayıda +{nI}, iyelikli adlarda ise +{n} ve adıllarda +{I} ve +{nI}’dır.6 Karahanlı Türkçesi devrinde bu biçimbirimlerden iyelikli adlara gelen +{n} kaybolmuştur. Ancak kimi araştırmacılara göre bu biçimbirimin 3. Teklik kişide devam ettiği savı, yukarıdaki (bk. 4.4.) açıklamamıza karşın tartışılabilir. Yalın adlarda ise +{G} devam etmekle birlikte +{nI} kullanılışı artmış ve adıllardaki durum değişmemiştir.

BELİRLİ NESNE

ADLAR

ADILLAR

BİÇİM-BİRİMLER

YALIN

 İYELİK

SORU

İŞARET

DÖN .

KİŞİ

TOPLAM

ORAN %

1.T K

2.T K

3.T K

bu

ol

1.T K 

2.T K

1.Ç K

İyelik Öbe.      

-

6

3

70

-

 

 

 3

 -

-

-

82

43.5

+{i}

6

6

-

3

 -

 

1 6

-

12

3

-

46

24.5

+{nl}

19

5

3

-

 1

1

-

-

 -

 

1

30

16.5

+{G}

29

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

29

15.5

ARA TOP.

54

17

6

73

1

1

1 6

3

 12

3

1

187

 61.5

BELİRSİZ NESNE

+{Ø}

118

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

118

100

ARA TOP.

118

-

-

-

-

-

-

-

-

-

-

118

38.5

GENEL TOPLAM

172

17

6

73

1

1

16

3

12

3

1

305

100


----------------------------------------------------

(*) Bu yazı, 26 Nisan 2007 tarihinde Bişkek/Kırgızistan’da Atatürk Alatoo Üniversitesince yapılan “Kaşgarlı Mahmut ve Türk Dünyasının Dili, Edebiyatı, Kültürü ve Tarihi” konulu sempozyumda sunulan bildiri metninden yararlanılarak hazırlanmıştır.
 - Turkish Studies, International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 3/1 Winter 2008
(**) Doç. Dr., Afyonkarahisar Kocatepe Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi (erdoganboz@aku.edu.tr).

[1] Tekin, Talat; XI. Yüzyıl Türk Şiiri (Dîvânu Lugâti’t-Türk’teki Manzum Parçalar), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1989. (Referans için verilen rakamların birincisi metin, ikincisi ise satır numarasıdır. Ayrıca her madde için en fazla dört örnek metin verilmiştir.)
[2] Konumuzla ilgili olarak başlıca şu çalışmalara bakılabilir. Bağdaş, Cahit; “DLT’teki Şiirlerde İsim Hal Eklerinin Kullanılışı” İlmi Araştırmalar, S.11, İstanbul, 2001, s.29-40. Durgut, Hüseyin; “Karahanlı ve Harezm Türkçesi Eserlerinde İsmin Halleri” Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Çanakkale, 1999, s.59-75.
[3] Geniş bilgi için bk. Karahan, Leyla; “Yükleme (Accusative) ve İlgi (Genetive) Hali Ekleri Üzerine Bazı Düşünceler”, 3. Türk Dili Kurultayı Bildirileri, Ankara, 1999, s.605-611.
[4] Canpolat, Mustafa; “Eski Anadolu Türkçesindeki Belirtme Durumu (Accusativus) Ekinin Kökeni Üzerine” Türkoloji Dergisi, DTCF Yayınları, c.X, S:1 Ankara, 1992, s.9-11. Kuznetsov, Petro İ.; “Türkiye Türkçesinin Morfoetimolojisine Dair” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten 1995, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1997, s.233.
[5] Alyılmaz, Cengiz; “Zamir n’si Eski Bir İyelik Ekinin Kalıntısı Olabilir mi?” Türk Grameri’nin Sorunları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1999, s.403-413.
[6] Tekin, Talat; Orhon Türkçesi Grameri, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi, Ankara, 2000, s.108-121. Gabain, A. Von; Eski Türkçenin Grameri, (Çev. Mehmet Akalın), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1988, s.64-69.

© 2008 www.kasgarlimahmud.org/net/com.
2008 - Kaşgarlı Mahmud 1000. Doğum Yılı